Projekt "Ochrona mozaiki siedlisk przyrodniczych w zlewni Białej Przemszy" realizowany jest przez Zespół Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Koncentruje się on na dolinie jednej z większych rzek rejonu - Białej Przemszy. Ta niemal 70 kilometrowa rzeka przepływa głównie przez obszar Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Program dotyczy obszaru Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd, a w szczególności tzw. Bagien Błędowskich oraz Pustyni Błędowskiej. Realizację projektu rozpoczęto pod koniec 2010 roku, a jego zakończenie planowane jest na rok 2013. Środki na realizację projektu pochodzą z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (V Oś Priorytetowa Infrastruktura i Środowisko), Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie, gmin: Dąbrowa Górnicza, Olkusz i Klucze, a także Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego. Całkowity koszt projektu to prawie 1,5 mln zł. Większość tej kwoty stanowi dotacja z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Projekt "Ochrona mozaiki siedlisk przyrodniczych w zlewni Białej Przemszy" obejmuje wiele różnych działań, mających na celu kompleksową ochronę tego obszaru. Warto podkreślić różnorodność środowisk objętych programem, takich jak siedliska wodno-błotne Bagien Błędowskich i Białej Przemszy oraz ubogie w wodę tereny Pustyni Błędowskiej.

Podstawowym zadaniem, realizowanym w ramach opisywanego projektu, jest inwentaryzacja przyrodnicza. Jej celem jest rozpoznanie niekorzystnych zmian w środowisku i określenie działań jakie należy wykonać, wraz z miejscami w których powinny one być przeprowadzone. Dotyczy to w szczególności niejednorodnego środowiska Bagien Błędowskich z różnymi rodzajami siedlisk wodno-błotnych.

Dotychczas w ramach projektu prowadzono prace w obrębie koryta Białej Przemszy. W niektórych miejscach zostało ono poszerzone i pogłębione. Brzegi umocniono, usypując niewielkie wały. Wiele działań koncentrowało się na obszarze Bagien Błędowskich. Część siedlisk wymagała odpowiedniej interwencji. Podjęto prace zmierzające do udostępnienia części obszaru dla ruchu turystycznego. W ramach projektu wykonano lub planuje się wykonać następujące prace w obrębie Bagien Błędowskich:

  • Odmulanie starorzeczy. Starorzecza są istotne dla ochrony bioróżnorodności. Stwarzają specyficzne warunki siedliskowe, stanowiąc miejsce występowania wielu organizmów. Łatwo jednak podlegają zamulaniu i zarastaniu. Starorzecza na Bagnach Błędowskich zostały pogłębione. Usuwano masy ziemne do głębokości 1,5 m. W sąsiedztwie rzeki utworzono 6 stawów. Pozyskany materiał posłużył do wzniesienia niewielkich wałów na brzegach Białej Przemszy. Prace wykonywane były na obszarze 10 ha, z użyciem ciężkiego sprzętu (koparki).
  • Wykaszanie roślinności zarastającej lustro wody. Na powierzchni 10 ha za pomocą kosiarki usunięto trzcinę. W miejscach, gdzie nie było to konieczne, nie przeprowadzano pogłębiania dna. Uzyskaną z wykaszania biomasę zbierano i wywożono poza obręb doliny Białej Przemszy. Odsłonięcie lustra wody na tak dużym obszarze i rozszerzenie zalanej wodą powierzchni zwiększyło atrakcyjność tego miejsca dla ptaków.
  • Budowa wież obserwacyjnych. Głównie z myślą o obserwacjach ornitologicznych ustawiono na Bagnach Błędowskich dwie wieże obserwacyjne. Stanowią one jednocześnie infrastrukturę wspomagającą prowadzenie edukacji ekologicznej.

Pustynia Błędowska powstała na skutek działalności człowieka, w wyniku której znacznie obniżył się poziom wód gruntowych w rejonie. W połączeniu z intensywną wycinką drzew na potrzeby górnictwa warunki siedliskowe zostały zmienione na tyle, że powstała ta unikatowa w skali Europy pustynia. Obejmuje ona wydmy, jak również rzadkie i chronione murawy. Zachowanie Pustyni Błędowskiej, wraz z występującymi na tym obszarze cennymi siedliskami i gatunkami, wymaga ochrony czynnej, tj. dalszych działań człowieka, bez których pustynia zniknie zarastając borem sosnowym. Opisywany projekt obejmuje następujące działania na terenie Pustyni Błędowskiej:

  • Usuwanie drzew i krzewów. Na obszarze 26 ha pustyni usunięte zostaną drzewa i krzewy. W znacznej części (25 ha) wycinka odbędzie się bez usuwania karp (pozostaną części podziemne, system korzeniowy drzewa, pniaki). Drzewa zostaną pocięte i pozostawione do zabrania przez właścicieli terenów. Na pozostałym obszarze 1 ha usunięcie drzew nastąpi wraz z karpami, a cały materiał wywieziony zostanie poza pustynię. Działania te stanowią metodę zapobiegania zarastaniu pustyni, a tym samym ochrony cennych zbiorowisk nieleśnych, głównie muraw.
  • Koszenie muraw. Po przeprowadzeniu wycinki, murawy zostaną skoszone. Będzie to jedynie tymczasowa metoda ich ochrony, stosowana bezpośrednio po pracach związanych z usuwaniem drzew i krzewów. W latach późniejszych koszenie zostanie zastąpione wypasem.
  • Wypas kóz. Na potrzeby ochrony muraw zostanie zakupione stado 100 kóz (90 kóz i 10 kozłów). Wypas będzie się odbywał na obszarze 10 ha od maja do września przez 7-14 dni. W ramach tego działania powstaną również sezonowe drewniane zagrody dla stada. Wypas zwierząt na tym terenie zapobiegnie ponownemu zarastaniu pustyni.
  • Odminowanie fragmentu pustyni. Pustynia od lat wykorzystywana była jako poligon. Dziś ma to miejsce jedynie w północnej jej części. Usunięcie min nastąpiło już do pewnej głębokości, jednak przemieszczający się piasek czasem odsłania tkwiące głębiej niewybuchy, które należy usuwać.

Uzupełnieniem wszystkich w/w działań są prace związane z przystosowaniem terenu do edukacji ekologicznej. Dla miłośników ptaków stworzono 2 wieże obserwacyjne. Ponadto, powstała 13-kilometrowa ścieżka dydaktyczna "Dolina Białej Przemszy", a wraz z nią: punkty edukacyjne z tablicami, ławki i kładki ułatwiające przemieszczanie się po podmokłym terenie. Wydano również folder opisujący ścieżkę.

Uporządkowanie ruchu turystycznego zmniejszy niekontrolowaną penetrację tego terenu przez odwiedzających, a prowadzone zabiegi z zakresu ochrony czynnej pozwolą zachować wyjątkowy krajobraz i walory przyrodnicze doliny Białej Przemszy.

Opracowano Materiał strony opracowano 8 kwietnia 2012 r. Autor opracowania: K. Sokół.