Źródło Spod Brzozy fot. A. Tyc

Źródło Spod Brzozy fot. A. Tyc

Źródło Spod Brzozy fot. A. Tyc

Źródło Spod Brzozy fot. A. Tyc

Pomnik przyrody nieożywionej o nazwie źródło Spod Brzozy jest zlokalizowany w miejscowości Żarki (gmina Żarki, powiat myszkowski), w północno-wschodniej części województwa śląskiego. Leży w sąsiedztwie drogi z Myszkowa do Złotego Potoku i Janowa. Źródło Spod Brzozy położone jest na Wyżynie Częstochowskiej, w mezoregionie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w jej krawędziowej, zachodniej części. Jest ono usytuowane na terenie Parku Orlich Gniazd. Pomnik przyrody został powołany mocą rozporządzenia wojewody śląskiego z dnia 30 lipca 2004 roku (t.j. Dz. Urz. Woj. Śl. nr 74 z 2004 r., poz. 2177) w celu ochrony źródła o szczególnym znaczeniu dla krajobrazu.

Wypływ położony jest na wysokości około 340 m n.p.m. w strefie progu górnojurajskiego (kuesty), w dolinie głęboko wciętej w obszar Wyżyny Częstochowskiej. Woda źródlana w ilości 20-50 l/s odpływa meandrującą strugą w kierunku Żarek, gdzie łączy się z wodami ze źródła z kapliczką przy klasztorze o.o. paulinów w Leśniowie. Od tego miejsca potok nosi nazwę Leśniówka (prawobrzeżny dopływ Warty w dorzeczu Odry). Ochroną objęty jest główny wypływ wraz z otoczeniem. Wzdłuż strugi odprowadzającej wody ze źródła znajdują się niżej położone wypływy. Bardzo rzadko notuje się wysychanie głównego źródła. Kiedy to następuje, potok zasilany jest źródłami usytuowanymi w korycie ok. 50 m poniżej źródła Spod Brzozy.

Nazwa źródła pochodzi od charakterystycznej podwójnej brzozy, spod której woda wypływała ze szczelin w wapieniach. W wyniku cofania się niszy źródliskowej, pod wpływem erozji wstecznej, brzoza ta została silnie podcięta (wypływ następował spod korzeni drzewa). W 2004 roku symboliczną brzozę wycięto.

Mimo położenia w sąsiedztwie miejskiej zabudowy Żarek, wypływ wraz z otoczeniem zachował prawie naturalny charakter - położony jest wśród łąk i zadrzewień nadrzecznych. Pod tym względem źródło to należy do wyjątkowych na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Teren otaczający źródło jest własnością prywatną.

Materiał strony opracowano 29 lipca 2005 roku. Autor opracowania: dr Andrzej Tyc, Uniwersytet Śląski, Katedra Geomorfologii, Zakład Geomorfologii Krasu, Pracownia Badań i Dokumentacji Środowisk Krasowego.