Parki zabytkowe to przestrzeń zakomponowana zielenią wraz z całą infrastrukturą. Tworzone w ramach zamkniętych okresów historycznych (od gotyku po manieryzm modernistyczny) zgodnie z obowiązującymi w tym czasie zasadami filozoficznymi i formalnymi. Nazwa została wprowadzona we francuskiej sztuce ogrodowej XVII i XVIII w. na oznaczenie naturalnych partii regularnego ogrodu i została przyjęta dla określenie ogrodów krajobrazowych w Anglii, a następnie w całej Europie. Od połowy XIX w. termin ten rozszerzono na różne założenia ogrodowe o dużych rozmiarach, niezależnie od ich formy przestrzennej oraz właściwości powiązań z otaczającym krajobrazem. Parki zabytkowe są w Polsce objęte ochroną prawną, przez wpisanie do rejestru zabytków lub rejestru pomników przyrody.

W Polsce zewidencjonowano do tej pory 9.249 zabytkowych parków o łącznym obszarze 50.354,65 ha. W województwie śląskim znajduje się 421 parków liczących 3.696,80 ha, co stanowi 4.55 % liczby i 7,34 % powierzchni ogólnej założeń parkowych w kraju. Porównując z innymi województwami zauważamy, że wyraźnie przodujemy w tym względzie wbrew ogólnie panującemu przekonaniu o niewielkim zazielenieniu Śląska.

Typy kompozycji parków zabytkowych

Na terenie województwa śląskiego mamy do czynienia z pełną gamą kompozycji parkowych – od geometrycznych, poprzez ogrody francuskie, angielskie i romantyczne, po modernistyczne.

Zachowane do dziś zespoły parkowe na terenie województwa śląskiego, mimo znacznego zróżnicowania, wykazują jednak wiele wspólnych cech stanowiących o ich odmienności w stosunku do reszty kraju. Większość z nich powstała między końcem XVIII, a połową XIX w. Nie oznacza to oczywiście, że zaistniał w tym okresie boom powodujący tworzenie wielkiej ilości parków na tzw. „surowym korzeniu”. Wiele z istniejących założeń parkowych ma swoje początki w znacznie wcześniejszym okresie, jak np. parki pałacowe w Rudach czy w Pilicy. Kształtowano je w oparciu o pierwotne zadrzewienia, wielokrotnie przekształcając w miarę zmian mód ogrodniczych. Jednak niemal wszystkie parki, których rodowód dałoby się prześledzić niekiedy aż od XVI w. uzyskało swój ostateczny, widoczny do dzisiaj kształt, właśnie w wieku XIX. Ma to związek z jednej strony z napływem odmiennej kulturowo magnaterii przemysłowej pragnącej nobilitować swoje pochodzenie przez tworzenie neostylowych rezydencji, jak również z powszechnym przyjęciem filozofii romantyzmu, zaś z drugiej z żywą tradycją miejscową. Ciągłość tradycji historycznej najwyraźniej występuje w niewielkich założeniach dworsko-parkowych w północno - wschodniej i południowej części województwa. Zachowane relikty pozwalają potwierdzić powtarzanie w ich kompozycjach ogólnego schematu siedziby szlacheckiej wspólnego dla całej Polski. Tradycja historyczna w niektórych z tych siedzib była na tyle silna, że mimo zmieniającej się narodowości kolejnych właścicieli „wymuszała” kontynuację dotychczasowych kompozycji. W sytuacjach, kiedy tradycja miejsca była słabsza lub też nie istniała, poszczególne kompozycje odzwierciedlają przede wszystkim terytorialne związki emocjonalne fundatorów oraz ich powiązania gospodarcze. Związki te w znacznym stopniu odpowiadają zasięgom terytorialnym poszczególnych zaborów i są szczególnie widoczne w obrębie zaboru pruskiego i austriackiego. Prusko - niemieckie pochodzenie niemal wszystkich właścicieli zachodnich terenów województwa śląskiego spowodowało zakładanie przez nich parków z wyraźnym piętnem szkoły berlińskiej (np. Sławików, Pławniowice, Modzurów, Koszęcin). W części centralnej i częściowo południowej województwa znacznie silniej zaznaczyły się wpływy szkoły wiedeńskiej (np. Parki Dietla i Schöna w Sosnowcu, Łubie Górne, Kochcice, Pawłowice). Nie wszystkie kompozycje parkowe można wiązać bezpośrednio z konkretnymi szkołami sztuki ogrodowej. Dotyczy to szczególnie wielkich kompozycji krajobrazowych, których twórcy, ze względu na swoją pozycję społeczną korzystali ze wszelkich najlepszych dostępnych wzorców. Takie były komponowane układy parkowo - krajobrazowe żywieckich Habsburgów, pszczyńskie Hohbergów, świerklanieckie i bytomskie Donnersmarcków, czy rudzkie książąt von Hessen-Rothenburg.

Dzisiejsze województwo śląskie jest jedynym w Polsce, w którego granicach znajdują się tereny wchodzące w XIX w. w skład trzech zaborów. Dlatego też, ścierają się tutaj tendencje wynikające z mody, obyczaju i obowiązujących ówcześnie przepisów prawnych Prus, Austrii i Rosji. Założenia wielkoprzestrzenne przeważają na terenach dawnych zaborów pruskiego i austriackiego. Powoduje to wyraźne różnice pomiędzy nimi a parkami na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego. Różnice międzyzaborowe odzwierciedlają się nie tylko w kompozycjach założeń zieleni, ale również w doborze stosowanych w nich gatunków drzew. Duży wpływ na preferencję gatunków miała mitologia. Stąd zapewne częste pojawianie się w parkach północnych i wschodnich rejonów województwa katowickiego lipy drobnolistnej Tilia cordata jako dominanty kompozycyjnej. Z kolei na pozostałych terenach podobną funkcję spełniają: dąb szypułkowy Quercus robur, jesion wyniosły Fraxinus Excelsior lub platan klonolistny Platanus acerifolia. Symbolikę lipy można wiązać z tradycją wypływającą z mitologii słowiańskiej, a dębu i jesionu z wpływami mitologii germańskiej i skandynawskiej. Odrębności te są szczególnie czytelne w przypadku drzew opiekuńczych i heraldycznych (drzewo o koronie kształtowanej na wzór korony baronowskiej, hrabiowskiej czy książęcej, gdzie ilość konarów odpowiada ilości pałek {ostrzy} korony). W parkach na obszarze byłego zaboru rosyjskiego sadzono przede wszystkim drzewa rodzime, pozostawiając je w formie naturalnej. W byłych zaborach pruskim i austriackim w kompozycjach dominują drzewa egzotyczne sprowadzane z zachodniej Europy, Azji i Ameryki. Dobierano gatunki o różnorodnym, odmiennym od zielonego zabarwieniu liści. Sadzone drzewa poddawano procesowi kształtowania koron w celu uzyskania ich nietypowych kształtów.

Na spektrum kompozycji parkowych na terenie województwa śląskiego składają się:

  • Barokowa – charakterystyczna dla XVII i pierwszej połowy XVIII w. ukształtowana we Francji przez A. Lenôtre’a; cechuje ją jedność kompozycyjna architektury parku i pałacu, który był jednocześnie główną dominantą całości układu przestrzennego. Niewielkie początkowo ogrody rozwinęły się później w rozległe układy, obejmując kolejno wzdłuż osi centralnej poszczególne składniki kompozycji (np. aleje, dziedziniec lub zespół dziedzińców, szpalery, układ wodny). Do najciekawszych należą parki pałacowe w Pilicy, Czechowicach-Dziedzicach i Kruszynie.
  • Krajobrazowa – oparta na motywach naturalnego krajobrazu, charakterystyczna w różnych odmianach dla ogrodów angielskich, a także całej Europy w XIX w. Parki łączono z otaczającym pejzażem systemem osi widokowych, siecią dróg, alei, strumieni i stawów, tworząc rozległe założenia krajobrazowe. Najciekawsze, które powstały zgodnie z tą ideą, to wielkoprzestrzenne kompozycje Świerklańca, Rud i Pszczyny, Żywca, Koszęcina.
park_zywiec park_zywiec2 park_zywiec3
   Park Habsburgów w Żywcu (fot. K. Sokół)

  • Kompozycja kaligraficzna (chińska) – ukształtowana pod wpływem tradycyjnej symboliki i filozofii dalekiego wschodu, z nadrzędną rolą układów wodnych, skał i pagórków wraz z mostkami łukowymi i pawilonami parkowymi, jak park pałacowy w Pszczynie. W drugiej połowie XIX w. przekształca się ona w parki typu pretzelgarten, charakteryzujące się sinunosoidalnym układem alei i przenikających się wnętrz parkowych (np.: salony, gabinety, polany widokowe). Przykładami mogą być parki: Shönów w Sosnowcu, pałacowe w Leszczynach i w Złotym Potoku.
  • Kompozycja romantyczna – ukształtowana w pierwszej połowie XIX w. pod silnym wpływem ogrodów angielskich. Cechował ją kult przyrody rodzimej i zwrot ku przeszłości narodowej, wynikające z ideologii romantyzmu. W układzie przestrzennym dominowała rozmaitość otwarć widokowych i dalekich perspektyw w malowniczych grupach zadrzewień z charakterystycznymi klombami i bukietami drzew. Ważną rolę odgrywały neostylowe pawilony parkowe oraz sztuczne ruiny. Takie były parki w Modzurowie, Górkach Wielkich czy Koniecpolu.
  • Modernistyczna – kompozycja kształtowana od początku XX w., charakteryzująca się dominacją układów geometrycznych i osiowo - symetrycznych, np. Park im. A. Mickiewicza w Bytomiu, Ogród Róż w Chorzowie, Park Ludowy w Bielsku Białej, park w Nieznanicach czy parki miejskie w Częstochowie.

Historyczne funkcje układów parkowych

Biorąc pod uwagę funkcje kompozycji parkowych, można usystematyzować je w następujące grupy:

  • Osiedlowe – z bogatym programem funkcjonalnym wpisanym w zieleń parkową (sale taneczne i gimnastyczne, kręgielnie itp.), tworzone przez właścicieli wielkiego kapitału z myślą o ściągnięciu i zatrzymaniu w zakładzie wykwalifikowanych pracowników oraz zapewnienie im jak najlepszych warunków mieszkania i wypoczynku. Zakładane były od ostatniego ćwierćwiecza XIX w. po okres międzywojenny. Nadawano im różne formy, najczęściej kompozycji w typie krajobrazowym, rzadziej modernistycznym. Parki wraz z zielenią wewnątrzosiedlową tworzyły spójne układy kompozycyjne. Przykłady: TAZ w Zawierciu, Knurów, Katowice-Giszowiec, Borsig w Zabrzu-Biskupicach, Bytom-Łagiewniki, Sosnowiec-Milowice, Rybnik-Niedobczyce.
  • Zakładowe – tworzone przez przemysłowców w obrębie zakładów i ich bezpośrednim sąsiedztwie w analogicznym celu, jak parki osiedlowe w końcu XIX i na początku XX w. Są to kompozycje znacznie skromniejsze od osiedlowych. Dominują wśród nich układy swobodne o charakterze naturalnym, rzadziej sformalizowane, geometryczne. Przykłady: Katowice – ul. Kopalniana (park kopalni „Katowice”), Katowice-Wełnowiec (Park Alfred), Tychy – Browar Książęcy, Gliwice – GZUT. Specyficzną grupę parków przeznaczonych dla określonych, zamkniętych grup użytkowników stanowią parki przyszpitalne. Przykłady: Chorzów – szpital im. Mielęckiego, Knurów – szpital miejski, Pilchowice, Katowice-Bogucice.
  • Miejskie – zakładane przez mecenasów oraz grupy inwestorów na terenach miejskich i podmiejskich począwszy od lat 80. XIX w. Tworzono je z myślą o zaspokajaniu zróżnicowanych potrzeb, czego odbiciem były ich bogate programy funkcjonalne oraz z reguły większe powierzchnie. Nadawano im formę założeń geometrycznych, często wprowadzając strefy o różnym sposobie użytkowania (strefa zabaw dla dzieci, rekreacji czynnej, wypoczynku biernego itp.). Największe z nich to: Katowice – park im. Kościuszki, Gliwice – park Chrobrego, Chorzów – Góry Wyzwolenia, Bytom – park miejski, Dąbrowa Górnicza – park Zielona, Częstochowa – park Staszica i park 3 Maja, Bielsko Biała – park Ludowy.
bytompark1-ksokol bytompark1-ksokol bytompark14-ksokol
   Zabytkowy Park Miejski im. F. Kachla w Bytomiu (fot. K. Sokół)

  • Uzdrowiskowe – kształtowane w latach 90. XIX w. w oparciu o istniejące zespoły starodrzewu przez wpisanie weń budowli zdrojowych i towarzyszącej im infrastruktury. Dzięki temu zachowały typ kompozycji krajobrazowych o charakterze zbliżonym do naturalnego, jak Goczałkowice, Jastrzębie Zdrój, Jaroszowiec, Jaworze.
  • Rezydencjonalne – powstające przy siedzibach wiejskich i miejskich:
    • dworskie – formowane w sąsiedztwie dworów w wieku XVIII i XIX. Z reguły niewielkich rozmiarów o kompozycji krajobrazowej z niezbyt rozbudowanym programem i mało urozmaiconym zestawem gatunków drzew i krzewów, jak: Góra, Udórz, Kokoszyce, Rychwałd, Nieznanice.
    • pałacowe – zakładane w sąsiedztwie pałaców w wieku XVIII i XIX . Mają kompozycję krajobrazową z rozbudowanym programem i urozmaiconym zestawem gatunków drzew i krzewów, często z pawilonami i elementami małej architektury: Brynek, Pilica, Repty, Nakło Śląskie, Bytom-Miechowice, Kozy, Łodygowice, Górki Wielkie, Grodziec Śląski.
    • kompozycje wieloprzestrzenne – sieć majątków powiązanych ze sobą i rozmieszczonych w zakomponowanej zielenią przestrzeni z centralną siedzibą główną, której ranga jest podkreślona bogactwem architektury i jej otoczenia. Przykłady: Dominium Pszczyńskie, Dobra Donnersmarcków (Świerklaniec), Latyfundium Rudzkie, księstwo Żywieckie, dominium Koszęcińskie.
park_swierklaniec2 park_swierklaniec1 park_swierklaniec3
   Zabytkowy Park w Świerklańcu (fot. K. Sokół)

Specyfiką obecnych terenów województwa śląskiego jest w XIX w. duża ilość bogatych właścicieli ziemskich i przemysłowych, którzy bez względu na swoje pochodzenie etniczne czuli się eksterytorialnymi obywatelami Europy. Tworząc kompozycje nie sięgali do wzorców i tradycji miejscowych, lecz bezpośrednio do źródeł stylowych angielskich i francuskich, zatrudniając często ogrodników i projektantów parków o europejskiej sławie. Dążyli oni do uporządkowania przestrzennego i architektonicznego majątków. Powstały aleje łączące poszczególne jednostki gospodarcze w obrębie ich dóbr. Powstały też wzorowane na głównych rezydencjach parki wokół zarządcówek, willi dyrektorów, osiedlowe, zakładowe czy szpitalne. Są one znacznie mniejsze i uboższe kompozycyjnie od pierwowzorów.