Pomnik przyrody na działce – poznaj obowiązki właściciela krok po kroku

Masz na swojej działce potężny, stary dąb? A może malowniczy głaz narzutowy, który jest lokalną atrakcją? Jeśli tak, istnieje szansa, że ten obiekt to pomnik przyrody albo wkrótce może nim zostać. Co to dokładnie dla Ciebie oznacza? To nie tylko prestiż, ale też konkretne obowiązki i prawa. W Polsce na koniec 2016 roku mieliśmy aż 36 560 takich obiektów, więc jest to dość popularna forma ochrony lokalnego dziedzictwa. Przyjrzyjmy się, co musisz wiedzieć jako właściciel nieruchomości, na której terenie znajduje się taki skarb.

Czym jest pomnik przyrody i dlaczego jego ochrona jest tak ważna?

Mówiąc najprościej, pomnik przyrody to wyjątkowy element natury, który postanowiliśmy chronić dla przyszłych pokoleń. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody precyzuje, że pomnikami przyrody są pojedyncze twory lub ich skupiska o szczególnej wartości. Nie chodzi o byle jakie drzewo czy kamień. Taki obiekt musi posiadać niepodważalne znaczenie historyczne lub znaczenie naukowe i odznaczać się indywidualnymi cechami wyróżniającymi go na tle innych tworów. To właśnie te indywidualnymi cechami sprawiają, że dany element wyróżnia się wśród innych tworów okazałych. Jego wartość ocenia się pod kątem wartości przyrodniczej naukowej kulturowej i kulturowej historycznej lub krajobrazowej. To właśnie szczególne cele ochrony sprawiają, że przyrody są pojedyncze twory otoczone specjalną opieką. W skrócie, jest to jedna z najstarszych i najbardziej cenionych formy ochrony przyrody w naszym kraju, a jej podstawą prawną jest wspomniana ustawa z 16 kwietnia 2004 r, która określa szczególnej wartości przyrodniczej naukowej.

Jakie obiekty mogą uzyskać status pomnika przyrody?

O tym, co dokładnie może zostać objęte ochroną, decydują szczegółowe wytyczne. Kluczowe kryteria uznawania określa minister właściwy w specjalnym akcie prawnym, a jest nim rozporządzeniu ministra środowiska. W praktyce minister właściwy do spraw środowiska zadbał o to, by kryteria uznawania tworów przyrody obejmowały zarówno tworów przyrody żywej, jak i nieożywionej. Na liście potencjalnych kandydatów znajdziemy:

• Twory przyrody żywej: najczęściej są to okazałych rozmiarów drzewa, w tym wiekowe stare drzewa oraz krzewy gatunków rodzimych lub obcych. Ochronie podlegają zarówno pojedyncze twory przyrody żywej, jak i całe ich grupy. Mówimy tu o tworów okazałych rozmiarów drzewa, ale też okazałych rozmiarów drzewa krzewy i ogólnie drzewa krzewy gatunków rodzimych oraz te gatunków rodzimych lub obcych.
• Twory przyrody nieożywionej: tutaj wachlarz jest naprawdę szeroki. Odnośnie tworów przyrody nieożywionej, ochroną można objąć rodzimych lub obcych źródła, źródła wodospady wywierzyska skałki, malownicze wodospady wywierzyska skałki jary, a nawet potężne wywierzyska skałki jary głazy narzutowe. W tej grupie znajdziemy więc skałki jary głazy narzutowe, pojedyncze głazy narzutowe oraz jaskinie. Ostatecznie to właściwy do spraw środowiska minister w swoim rozporządzeniu precyzuje szczegóły uznawania tworów przyrody żywej i tego, jak ma wyglądać proces uznawania nieożywionej za pomniki przyrody, włączając w to konkretne rozmiarów drzewa krzewy gatunków.

Ustanowienie pomnika przyrody – jak przebiega procedura krok po kroku?

Samo ustanowienie pomnika przyrody nie jest drogą przez mękę, a wniosek może złożyć każdy z nas, chociaż ostateczna decyzja należy do rada gminy. Jest to działanie w interesie zbiorowych potrzeb wspólnoty, podyktowane często potrzebą ochrony drzew. Cały proces sprowadza się do kilku etapów:

1. Wniosek i projekt uchwały: wszystko zaczyna się od złożenia wniosku i przygotowania przez gminę dokumentu, jakim jest projekt uchwały. Musi on zawierać dokładne dane o obiekcie, w tym jego położenie, opis oraz uzasadnienie, dlaczego ma on wyjątkowe walory przyrodnicze i zasługuje na ochronę.
2. Uzgodnienie z RDOŚ: projekt musi uzyskać zielone światło od Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.
3. Uchwała rady gminy: formalne ustanowienie pomnika następuje, gdy rada gminy podejmie stosowną uchwałę. Jest to akt prawa miejscowego i jedno z zadań własnych gminy w ramach dbania o sprawy ładu przestrzennego oraz szeroko pojętej ochrony środowiska.

Ciekawostką jest, że formalnie nie jest wymagana uprzednio wydanej zgody właściciela, czyli tak zwanej właściciela zgodzie. Mimo to, większość samorządów stara się ją uzyskać, by uniknąć późniejszych konfliktów. W końcu objęcie drzew taką formą opieki to najlepszy sposób na ich zachowanie.

Pomnik przyrody – obowiązki właściciela nieruchomości

Gdy na Twojej działce rośnie drzewo lub znajduje się inny obiekt, który zyskał status pomnika przyrody, zmienia się jego status prawny, a co za tym idzie – status prawny drzew. Na Ciebie jako właściciela spadają konkretne obowiązki. Twoim głównym zadaniem staje się realizowanie obowiązku zachowania tego cennego obiektu w jak najlepszym stanie, a więc wypełnianie obowiązku zachowania go dla potomnych.

Katalog zakazów – czego nie wolno robić?

W dokumencie, jakim jest uchwałą rady gminy, znajdziesz listę konkretnych zakazów. Gmina wybiera je z katalogu zawartego w ustawie o ochronie przyrody. W zakresie ustalonym przez radnych mogą znaleźć się między innymi zakazy:

• niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu,
• prowadzenia prac ziemnych, które mogłyby trwale zmienić rzeźbę terenu,
• wprowadzania zmian w zakresie gospodarki wodnej, jeśli mogłoby to zaszkodzić pomnikowi,
• umieszczania w pobliżu tablic reklamowych.

Obowiązek dbałości i udostępnienia terenu

Jako właściciel drzewa pomnikowego musisz o nie dbać. Co więcej, masz obowiązek umożliwienia właścicielowi udostępnienia terenu organom, które pełnią sprawującego nadzór nad pomnikiem (zazwyczaj jest to wójt, burmistrz lub prezydent miasta). Celem takich wizyt jest kontrola stanu obiektu lub przeprowadzenie prac konserwacyjnych. Dobra komunikacja z organami w samorządzie gminnym to podstawa.

Zabiegi pielęgnacyjne i zapewnienie bezpieczeństwa

To bardzo ważna informacja: wszelkie koszty związane z utrzymaniem obiektu, takie jak specjalistyczne zabiegi pielęgnacyjne, kosztowne ekspertyz dendrologicznych czy oznakowanie, w całości pokrywa gmina. Nie musisz z własnej kieszeni płacić za prace, które mają na celu utrzymanie w dobrym stanie pomników przyrody. Gmina określa także warunki przeprowadzenia prac z zakresu czynnej ochrony. Jednak to na Tobie spoczywa odpowiedzialność za zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego. Jeśli dojdzie do nieszczęścia, na przykład na skutek oberwania się konara drzewa, odpowiedzialność może spaść na Ciebie z winy właściciela nieruchomości, jeśli wcześniej nie zgłosiłeś gminie istniejącego zagrożenia.

Prawa właściciela – odszkodowanie i wsparcie gminy

Posiadanie na działce pomnika przyrody to nie tylko zobowiązania. Masz również konkretne prawa, które chronią Twoje interesy.

Prawo do odszkodowania lub wykupu nieruchomości

Jeśli ustanowienie pomnika przyrody lub wprowadzone zakazy uniemożliwiają Ci lub znacznie ograniczają korzystanie z działki zgodnie z jej przeznaczeniem (np. w kontekście planowanej realizacji inwestycji celu publicznego lub innych działań z zakresu gospodarki nieruchomościami), masz prawo do odszkodowania. Wniosek w tej sprawie musisz złożyć w ciągu 2 lat od dnia wejścia w życie uchwały. W skrajnych przypadkach możesz nawet żądać od gminy wykupu całej nieruchomości. To ważny mechanizm, zwłaszcza gdy objęcie drzew ochroną prawną krzyżuje plany, na przykład dotyczące inwestycji celu publicznego.

Finansowanie prac pielęgnacyjnych przez gminę

Powtórzmy to raz jeszcze: to gmina w całości finansuje niezbędne zabiegi pielęgnacyjne oraz inne zabiegów ochronnych. Jako właściciel nie ponosisz z tego tytułu żadnych kosztów.

Odpowiedzialność karna i wykroczeniowa za zniszczenie pomnika przyrody

Niszczenie lub uszkadzanie obiektu, który ma ochroną prawną, jest traktowane bardzo poważnie. Konsekwencje mogą być surowe, od mandatu po karę więzienia.

Wykroczenie (art. 127 ustawy o ochronie przyrody)

Jeśli ktoś umyślnie narusza zakazy dotyczące pomnika przyrody (np. uszkodzi korę), podlega karze aresztu albo grzywny. Podstawę prawną stanowi tu ustawa z 2004 r o ochronie przyrody.

Przestępstwo (art. 187 Kodeksu Karnego)

Za zniszczenie, poważne uszkodzenie lub znaczne obniżenie wartości przyrodniczej pomnika przyrody grozi grzywna, kara ograniczenia wolności, a nawet pozbawienie wolności do lat 2. Co ważne, odpowiedzialność karna dotyczy zarówno działań umyślnych, jak i nieumyślnych.

Pomnik przyrody jako dziedzictwo i zobowiązanie

Obecność pomnika przyrody na Twojej ziemi to z jednej strony powód do dumy, a z drugiej poddanie nieruchomości specyficznemu reżimowi prawnemu. To zobowiązanie, ale też prawo do wsparcia ze strony samorządu. Kluczem jest świadomość swoich praw i obowiązków oraz dobra współpraca z urzędnikami. Tylko w ten sposób możemy skutecznie chronić te wyjątkowe elementy przyrody żywej i nieożywionej o szczególnej wartości przyrodniczej, kulturowej i historycznej dla tych, którzy przyjdą po nas.

Aspekt	Obowiązki Właściciela	Prawa Właściciela	Rola Gminy
Opieka	Utrzymanie obiektu w dobrym stanie, zgłaszanie zagrożeń (np. usychających konarów).	Nie ponosi kosztów profesjonalnej pielęgnacji.	Finansowanie i zlecanie wszelkich zabiegów pielęgnacyjnych i konserwatorskich.
Dostęp	Umożliwienie dostępu organom nadzoru w celu kontroli lub prac.	Prawo do informacji o planowanych pracach.	Przeprowadzanie regularnych kontroli stanu pomnika.
Ograniczenia	Przestrzeganie zakazów określonych w uchwale rady gminy (np. zakaz budowy, niszczenia).	Prawo do odszkodowania lub żądania wykupu nieruchomości, jeśli ochrona znacząco ogranicza korzystanie z niej.	Określenie katalogu zakazów i wypłata ewentualnych odszkodowań.
Odpowiedzialność	Odpowiedzialność cywilna za szkody powstałe w wyniku zaniedbania (np. niezgłoszenie zagrożenia).	Ochrona prawna przed roszczeniami, jeśli dopełnił obowiązku informacyjnego.	Usuwanie zagrożeń dla bezpieczeństwa powszechnego.

Pomnik przyrody na działce – FAQ