Na tle sąsiednich regionów obszar województwa śląskiego prezentuje się jako strefa występowania różnych typów rzeźby terenu, a zatem i bogactwa różnorakich wartości geomorfologicznych. Wartości przyrodnicze związane z rzeźbą terenu występują tu jednak nierównomiernie, tak pod względem ich rozprzestrzenienia, jak i ich różnorodności.

Niemal ciągłe strefy występowania tego rodzaju wartości obserwujemy w górach i na terenach podgórskich Karpatów oraz na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Silnie zaznaczające się pasmo walorów geomorfologicznych przebiega wzdłuż doliny Odry, obejmując znaczną część Płaskowyżu Rybnickiego, Niecki Kozielskiej, Progu Środkowotriasowego i Doliny Małej Panwi. Na pozostałym obszarze wyraźnie rysują się elewacje morfologiczne, którym towarzyszą wartości rzeźby – głównie progi strukturalne, garby o założeniach zrębowych i izolowane pagóry układające się w ciągi oraz pasma biegnące wzdłuż głęboko wciętych dolin rzecznych, a czasem ich odcinków przełomowych. Obszary te, w stosunku do sąsiednich, cechuje przede wszystkim żywość rzeźby – zatem występowanie wartości związanych z morfografią. Interesująca jest jednak również geneza form, ich wiek i budowa wewnętrzna (geologiczna). Rozległe tereny obniżeń cechują się występowaniem wartości wykształconych dzięki wodom płynącym – doliny, meandry rzeczne oraz eolicznym – wydmy, niecki deflacyjne itp. W północnej części województwa śląskiego istotną rolę odgrywają rozległe wysoczyzny kemowe i równiny polodowcowe wymodelowane w fazie deglacjacji lądolodu skandynawskiego w zimnym piętrze odrzańskim, niekiedy wzbogacone w ciągi wałów morenowych.

Największe zróżnicowanie pod względem występujących na terenie województwa śląskiego wartości geomorfologicznych spotykamy na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w Beskidzie Małym, Śląskim i Żywieckim, w dolinie Warty pod Działoszynem, na zachodniej krawędzi Płaskowyżu Rybnickiego i we wschodniej części Niecki Kozielskiej. Mnogość form terenu wymodelowanych przez czynniki naturalne nie jest niestety wartością trwałą, niezniszczalną. W wyniku antropopresji, przez nieodpowiednie działania człowieka wobec form terenu, ciągle degradowane są wartości geomorfologiczne, od form dużych – mezoform do niewielkich – mikroform. W działaniach człowieka w województwie śląskim, szczególnie w dobie rozwoju przemysłowego, charakterystyczna była postawa niefrasobliwości, a w latach 70. wręcz arogancji wobec wartości krajobrazu i jego głównego składnika – rzeźby terenu. Stopień degradacji form terenu jest szczególnie duży w rejonach przemysłowych i zurbanizowanych, a w odniesieniu do form mniejszych niejednokrotnie także na terenach wiejskich. Zadecydowało o tym przede wszystkim rozpraszanie osadnictwa i nieprzemyślane lokowanie dużych inwestycji przemysłowych oraz swobodne, w kontekście krajobrazu, prowadzenie sieci infrastruktury.

Poniżej przedstawiono listę stref występowania wartości geomorfologicznych związanych z rzeźbą terenu modelowaną przez procesy naturalne. Za podstawę wydzieleń przyjęto kryteria: unikatowości, stopnia wykształcenia (doskonałości, wyrazistości), stanu zachowania i wielkości form. Wartości te wiążą się z morfografią (M) – czyli morfologią i morfometrią form, genezą form (G) oraz ich wiekiem (W) i budową wewnętrzną – geologiczną (B).

Wartości zakwalifikowano do trzech klas: o randze ponadregionalnej, regionalnej i lokalnej.

Wykaz obszarów występowania wartości geomorfologicznych
województwa śląskiego


Strefy występowania wartości o randze ponadregionalnej

1. Dolina Warty koło Działoszyna i obszary przyległe,
- przełom rzeczny, głębokie doliny o stromych zboczach, krawędzie morfologiczne, meandry rzeczne, kotły i leje krasowe, wydmy; MBGW,
2. Dolina Warty koło Mstowa i obszary przyległe,
- przełom rzeczny; MBGW,
3. Góry Towarne koło Olsztyna,
- ostańce skalne, jaskinie; MBGW,
4. Wzniesienia koło Olsztyna i Sokole Góry,
- ostańce skalne, jaskinie, wydmy; MBGW,
5. Wzniesienia koło Złotego Potoka i Żarek,
- ostańce skalne, jaskinie, leje i kotły krasowe, głębokie doliny o stromych zboczach; MBGW,
6. Wzniesienia koło Mirowa i Niegowej,
- ostańce skalne, jaskinie; MBGW,
7. Pasma skalne między Zdowem, Rzędkowicami, Ogrodzieńcem, Niegowonicami i Grabową, wzniesienia okolic Pradeł, Giebła i Ryczowa oraz odcinek doliny Białki Zdowskiej z obrzeżem,
- ostańce skalne, pagóry ostańcze, szerokie doliny, głębokie doliny o stromych zboczach, jaskinie, powierzchnie zrównań, kotły i leje krasowe, wydmy, krawędzie morfologiczne; MBGW,
8. Obszar na zachód od Kokotka w Dolinie Małej Panwi,
- wydmy; MGW,
9. Góra Świętej Doroty,
- pagór ostańczy; MGBW,
10. Okolice Sławkowa
- przełom rzeczny, głębokie doliny o stromych zboczach, spłaszczenia morfologiczne, meandry rzeczne; MGBW,
11. Międzyrzecze Bierawki i Rudy, odcinek Doliny Rudy między Rudami i Kuźnią Raciborską,
- wydmy, meandry rzeczne, szeroka dolina; MBGW,
12. Okolice Bargłówki,
- wydmy; MBGW,
13. Dolina Rudy między Stodołami a Paprocią,
- meandry rzeczne, szeroka dolina; MBGW,
14. Doliny Rudy i Suminy wraz z fragmentami ich międzyrzecza – okolice Grabowni, Zwonowic, Lysek i Dzimierza,
- szerokie doliny, niecki powytopiskowe po martwym lodzie, kemy i wały morenowe; MBGW,
15. Zachodnia krawędź Płaskowyżu Rybnickiego między Brzeziem i Bełsznicą,
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach, spłaszczenia morfologiczne, wierzchołki kopiaste; MBGW,
16. Brama Bąkowska i obszary przyległe,
- spłaszczenie morfologiczne, głębokie doliny o stromych zboczach; GWMB
17. Okolice Mokrego koło Mikołowa,
- kemy i wały morenowe; MBWG,
17. Strefa przełomu k. Paprocan,
- przełom rzeczny, pagóry ostańcze; MBGW,
18. Kępa Winogradzka koło Skoczowa,
- pagór ostańczy; MGB,
20. Grupa Klimczoka,
- wierzchołki kopiaste, głębokie doliny; MGB,
21. Beskid Mały,
- przełom rzeczny, wierzchołki kopiaste, ostańce skalne, jaskinie, głębokie doliny o stromych zboczach, krawędzie morfologiczne, progi wodospadów, osuwiska; MBGW,
22. Grupa Czantorii-Stożka,
- kopiaste wierzchołki, powierzchnie zrównań, osuwiska; MGB,
23. Fragment grupy Baraniej Góry,
- kopiaste wierzchołki, ostańce skalne, głębokie doliny o stromych zboczach, jaskinie, osuwiska; MGB,
24. Grupa Wielkiej Raczy,
- kopiaste wierzchołki, głębokie doliny o stromych zboczach; MGB,
25. Grupa Pilska.
- kopiaste wierzchołki, głębokie doliny o stromych zboczach, progi wodospadów, osuwiska; MGB.

Strefy występowania wartości o randze regionalnej

1. Odcinki dolin Warty, Liswarty, Kocinki i Białej Okszy,
- szerokie doliny, meandry rzeczne, przełom rzeczny, bystrza i progi skalne, wydmy; MBGW,
2. Góra Kamienna koło Rębielic Królewskich,
- pagór ostańczy; BM,
3. Góra Opatowska,
- pagór ostańczy; BM,
4. Góra Kamycka,
- pagór ostańczy; BM,
5. Okolice Bodzanowic,
- pagór ostańczy, przełom rzeczny; MBGW,
6. Okolice Kulei i Herb,
- pagór ostańczy, niecki powytopiskowe po martwym lodzie, krawędź morfologiczna, wydmy; MBGW,
7. Okolice Lisowa,
- wydmy; MGW,
8. Okolice Srocka,
- pagór ostańczy, ostańce skalne, jaskinie; MBGW,
9. Wzniesienie koło Sygątki,
- pagór ostańczy; MGB,
10. Okolice Rększowic,
- pagór ostańczy, przełom rzeczny, głębokie doliny; MBGW,
11. Wyżyna Częstochowska,
- ostańce skalne, pagóry ostańcze, szerokie doliny, głębokie doliny o stromych zboczach, jaskinie, powierzchnie zrównań, kotły i leje krasowe, wydmy, krawędzie morfologiczne, martwe przełomy rzeczne, kemy i wały morenowe, niecki powytopiskowe po martwym lodzie; MBGW,
12. Płaskowyż Twardowicki,
- powierzchnia zrównania, krawędzie morfologiczne, kotły i leje krasowe; MBGW,
13. Garb Ząbkowicki,
- pagóry ostańcze; MGBW,
14. Okolice Górnego Grodkowa,
- pagór ostańczy; MGBW,
15. Okolice Świbia,
- wydmy; MGW,
16. Fragment Płaskowyżu Głubczyckiego między Raciborzem, Wroninem i Przewozem,
- spłaszczenie morfologiczne, głębokie doliny o stromych zboczach, szeroka dolina, krawędź morfologiczna; MBGW,
17. Wschodnie obrzeże doliny Odry między Markowicami i Kuźnią Raciborską,
- wydmy, krawędzie morfologiczne, szerokie doliny; MBGW,
18. Okolice Ochojca,
- głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
19. Okolice Radlina,
- głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
20. Okolice Bełsznicy-Gorzyc,
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach; MGBW,
21. Wschodnia część Płaskowyżu Rybnickiego,
- spłaszczenie morfologiczne, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
22. Okolice Żor i Woszczyc,
- wydmy; MGW,
23. Fragment Garbu Mikołowskiego między Bujakowem i Retą,
- pagóry ostańcze, głębokie doliny o stromych zboczach; MBGW,
24. Fragment Równiny Gostyni na zachód od Tychów i Kobióra,
- szeroka dolina, kemy, głębokie doliny o stromych zboczach; MBGW,
25. Okolice Imielina,
- pagóry ostańcze; MGB,
26. Okolice Lędzin,
- pagóry ostańcze; MGB,
27. Okolice Bierunia Starego,
- pagóry ostańcze; MBG,
28. Dolina Wisły koło Woli,
- meandry rzeczne, szeroka dolina; MGW,
29. Dolina Pszczynki koło Międzyrzecza,
- meandry rzeczne, szeroka dolina; MGW,
30. Zachodni fragment Wysoczyzny Kończyckiej,
- głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
31. Wschodni fragment Wysoczyzny Kończyckiej w okolicach Podlesia,
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
32. Wschodni fragment Wysoczyzny Kończyckiej w okolicach Skoczowa,
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
33. Fragment Wysoczyzny Międzyrzeckiej między Kowalami i Mazańcowicami,
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
34. Beskid Śląski,
- wierzchołki kopiaste, powierzchnie zrównań, jaskinie tektoniczne i pseudokrasowe, krawędzie morfologiczne, głębokie doliny o stromych zboczach, osuwiska; MGB,
35. Okolice Janowic,
- głębokie doliny o stromych zboczach; MGBW,
36. Fragment Wysoczyzny Wilamowickiej,
- krawędź morfologiczna; MGW,
37. Beskid Żywiecki,
- wierzchołki kopiaste, powierzchnie zrównań, krawędzie morfologiczne, szerokie doliny, głębokie doliny o stromych zboczach, osuwiska; MGB,

Strefy występowania wartości o randze lokalnej

1. Obszar między Kulejami a Olesnem,
- pagóry ostańcze, przełom rzeczny; MGBW,
2. Okolice Krzepic,
- przełom rzeczny; GW,
3. Dębowa Góra koło Kłobucka,
- pagór ostańczy; MB,
4. Okolice Borowej i Prusicka,
- wydmy; MBG,
5. Okolice Kalei,
- kemy; BGW,
6. Okolice Wrzosowej,
- pagóry ostańcze; BGM,
7. Okolice Sierakowa,
- szeroka dolina; MGW,
8. Okolice Pradeł,
- pagóry ostańcze; MGB,
9. Okolice Żelisławic,
- pagóry ostańcze, krawędź morfologiczna; MGBW,
10. Okolice Woźnik,
- pagóry ostańcze, krawędź morfologiczna; MGBW,
11. Okolice Romanowa,
- przełom rzeczny; MBGW,
12. Okolice Rększowic i Jamek,
- przełom rzeczny; MBGW,
13. Okolice Sadowa,
- pogór ostańczy; MGB,
14. Okolice Koszęcina,
- pagór morfologiczny; MGB,
15. Okolice Psar,
- pagór ostańczy; MGB,
16. Okolice Kuczowa,
- wydmy; MGBW,
17. Obniżenie Małej Panwi od Kalet po Ozimek,
- wydmy, szeroka dolina, meandry rzeczne; MGW,
18. Próg Środkowotriasowy,
- pagóry ostańcze, powierzchnie zrównań, głębokie doliny o stromych zboczach, krawędzie morfologiczne, kemy ;MGBW,
19. Okolice Boguchwałowic i Trzebiesławic,
- głębokie doliny, kotły i leje krasowe; MBGW,
20. Okolice Ząbkowic,
- pagóry ostańcze; MBGW,
21. Fragment Garbu Kochłowickiego,
- pagóry, głębokie doliny; MGB,
22. Garb Mikołowski,
- pagóry, głębokie doliny o stromych zboczach, krawędzie morfologiczne, przełom rzeczny; MBGW,
23. Pagóry Imielińskie,
- pagóry; MGB,
24. Równina Gostyni i fragment Wysoczyzny Pszczyńskiej,
- spłaszczenie morfologiczne, szerokie doliny, kemy; MGW,
25. Fragment Wysoczyzny Golejowskiej,
- spłaszczenie morfologiczne, szerokie doliny; MGW,
26. Okolice Boguszowic
- krawędź morfologiczna, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
27. Fragment międzyrzecza Kłodnicy i Bierawki k. Łączy,
- wydmy, kemy, spłaszczenia morfologiczne; MGBW,
28. Fragment Wysoczyzny Wilczy, Golejowskiej i Gaszowickiej,
- kemy, spłaszczenia morfologiczne; MGBW,
29. Dolina Odry od Chałupek po Przewóz,
- szeroka dolina; MG,
30. Płaskowyż Głubczycki,
- spłaszczenia morfologiczne, szerokie doliny; MGBW,
31. Zachodnia część Płaskowyżu Rybnickiego,
- spłaszczenia morfologiczne; MGBW,
32. Pogórze Śląskie,
- pagóry, spłaszczenia morfologiczne, krawędzie morfologiczne; MG,
33. Wysoczyzny Kończycka, Międzyrzecka, fragment Doliny Górnej Wisły, Dział Cieszyński i Dział Bielski,
- pagóry, spłaszczenia morfologiczne, krawędzie morfologiczne, szerokie doliny, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
34. Dział Wadowicki,
- pagóry, spłaszczenia morfologiczne, krawędzie morfologiczne, szerokie doliny, głębokie doliny o stromych zboczach; MGW,
35. Kotlina Żywiecka i Brama Ślemieńska,
- szerokie doliny; MG,
36. Brama Koniakowska,
- szerokie doliny; MG.