Wymieranie gatunków jest procesem towarzyszącym ewolucji życia na Ziemi, co dokumentują badania paleontologiczne. Jednakże w okresie ostatnich 200 lat proces ten, za sprawą człowieka, znacznie się nasilił. Szacunkowe prognozy przyrodników przewidują, że spośród około 10-100 mln gatunków bytujących przypuszczalnie na Ziemi (z których do tej pory zostało opisanych przez taksonomów zaledwie 1,5 mln) do roku 2015 wyginąć może do 25% wszystkich gatunków. Wynika z tego, że każdego dnia wymierać będzie przypuszczalnie ponad 300 gatunków. Takie tempo wymierania gatunków jest około 40 000 razy większe, niż przed pojawieniem się człowieka.

Każdy gatunek stanowi swoistą i niepowtarzalną kombinację genów, warunkującą różnorodność i piękno otaczającej nas przyrody, która nie powinna być zagubiona, a w przyszłości może być również wykorzystana dla potrzeb człowieka. Występowanie gatunku w danym miejscu związane jest z historią rozprzestrzeniania się i długowiecznością, a także z tolerancją warunków ekologicznych oferowanych mu przez dane miejsce, włącznie z modyfikacją środowiska, będącą efektem konkurencji z innymi gatunkami oraz działalności człowieka. Ustępowanie gatunków wskutek antropopresji prowadzi do zaniku bioróżnorodności i ubożenia zasobów genowych biosfery, co wpływa negatywnie na funkcjonowanie całego systemu ekologicznego Ziemi.

Różnorodność jest fundamentalną właściwością każdego żywego systemu, manifestującą się na każdym poziomie hierarchii biologicznej - od komórki do ekosystemu i krajobrazu. Gwarancją jej zachowania jest szerokie rozprzestrzenienie i duża liczebność gatunku. Rozległy zasięg i odpowiednia liczebność populacji gatunków zwiększają ponadto szansę przeżycia stresu powodującego wymieranie. Dlatego tak ważna jest ochrona gatunków w obrębie ich lokalnych zasięgów, a gatunków rzadkich w szczególności. Rzadkość, jak stwierdził Darwin, jest bowiem prekursorem wymierania. Utrzymanie różnorodności form życia i zróżnicowania genetycznego, zabezpieczenie ciągłości procesów ekologicznych i ewolucyjnych oraz zachowanie gatunków rzadkich i zanikających to trzy główne działania, które nakazuje realizować światowa strategia ochrony przyrody w obronie świata żywego (zob. Światowa strategia ochrony przyrody. 1985. Ochrona żywych zasobów dla trwałego rozwoju. World Conservation Strategy, IUCN-UNEP-WWF, 1980. Przekład: R. Olaczek. Wyd. LOP, Warszawa).

W celu zwrócenia uwagi opinii publicznej i decydentów na proces pustoszenia biosfery, przyrodnicy przystąpili do sporządzania czerwonych list oraz czerwonych ksiąg roślin i zwierząt wymarłych oraz zagrożonych wyginięciem w skali Ziemi, kontynentów i poszczególnych państw. Nazwa tych wydawnictw związana jest z czerwonym kolorem zagrożenia i czerwonymi stronami pierwszych skoroszytowych wydań Czerwonej księgi Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (ang. IUCN Red Data Book), na które wpisywano gatunki najbardziej zagrożone.

Czerwona lista (ang. Red List) to światowy (krajowy) wykaz gatunków wymarłych, ginących, zagrożonych i rzadkich w poszczególnych grupach systematycznych, dla których określono kategorię zagrożenia, zgodnie z kryteriami opracowanymi przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (ang. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources - IUCN). W roku 1994 zostały opublikowane (IUCN. 1994. IUCN Red List Categories. Prepared by the IUCN Species Survival Commission. IUCN, Gland, Switzerland) kategorie zagrożenia, które przedstawiały się następująco:

  • EX - gatunek wymarły,
  • EW - gatunek wymarły w wolnej przyrodzie,
  • CR - gatunek krytycznie zagrożony,
  • EN - gatunek zagrożony,
  • VU - gatunek narażony,
  • LR - gatunek niższego ryzyka (podkategorie: cd - zależny od ochrony, nt - bliski zagrożenia, lc - najmniejszej troski).

W ocenie zagrożenia stosuje się szczegółowe subkryteria, uwzględniające informacje o zasięgu geograficznym, zajmowanej powierzchni, wielkości populacji oraz trendzie i prognozie rozwoju. W przypadku niedostatecznych danych o zagrożeniu gatunku - przypisujemy mu symbol DD, natomiast gatunki o nieoszacowanym zagrożeniu oznaczamy symbolem NE.

W najnowszym wydaniu kategorii i kryteriów zagrożenia gatunków (IUCN. 2001. IUCN Red List Categories and Criteria. Version 3.1. Prepared by the IUCN Species Survival Commission. IUCN - The World Conservation Union, Gland, Switzerland and Cambridge, UK) przyjęto następujące kategorie:

  • EX - gatunek wymarły,
  • EW - gatunek wymarły w wolnej przyrodzie,
  • CR - gatunek krytycznie zagrożony,
  • EN - gatunek zagrożony,
  • VU - gatunek narażony,
  • NT - gatunek bliski zagrożenia,
  • LC - gatunek najmniejszej troski.

Podobnie jak w wersji z roku 1994, ocena zagrożenia opiera się na szczegółowych subkryteriach. W przypadku niedostatecznych danych o zagrożeniu gatunku - oznaczamy go symbolem DD, a gatunki o nieoszacowanym zagrożeniu - NE.

Czerwona księga (ang. Red Data Book) to wydawnictwo książkowe będące obszerną dokumentacją wiedzy o światowych (krajowych) gatunkach wymarłych, ginących, zagrożonych i rzadkich w poszczególnych grupach systematycznych. Zawiera ono: opis biologiczny gatunku, opis siedliska, mapę rozmieszczenia (na świecie, w danym kraju), dane o liczebności populacji, kategorię zagrożenia zgodną z kryteriami opracowanymi przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (ang. IUCN), opis czynników zagrożenia, propozycje działań ochronnych, źródła informacji i literaturę oraz rycinę lub zdjęcie gatunku i siedliska. Wydawnictwo to adresowane jest do poszczególnych rządów i społeczeństw.

Czerwone listy i czerwone księgi pozwalają zrozumieć proces wymierania gatunków, są źródłem informacji wykorzystywanym w systemie monitoringu różnorodności biologicznej przyrody ożywionej, stanowią podstawę budowania programów ochrony i restytucji gatunków oraz są pomocne w podejmowaniu decyzji i planowaniu zasobów.

Materiał strony opracowano 30 września 2002 roku. Autor opracowania: J. B. Parusel. Ostatnia aktualizacja zawartości strony: 20 stycznia 2004 r.